Bergama'dan Disiplinlerarası Bulgular: Antik Tıp, Koku ve Kimya Bir Arada

Yeni yayımlanan disiplinlerarası bir çalışma, Greko-Romen tıp metinlerinde tarif edilen — insan kaynaklı maddelerle aromatik bileşenlerin bir arada kullanıldığı tedaviler dâhil — formülasyonların yalnızca teorik anlatılar olmadığını, Roma döneminde fiilen hazırlanıp özel kaplar içinde saklandığını ilk kez doğrudan kimyasal kanıtlarla ortaya koyuyor.

Journal of Archaeological Science: Reports dergisinin (Cilt 70, Nisan 2026, Makale 105589) sayısında yayımlanan araştırma, antik dünyanın en önemli tıp ve farmakoloji merkezlerinden biri olan Pergamon’da ele geçirilen bir Roma cam unguentariumu (envanter no. 4027) içerisindeki organik kalıntıların analizine dayanıyor.

GC–MS/FID analizleri sonucunda, insan dışkısına özgü biyobelirteçler olan koprostanol ve 24-etilkoprostanol ile birlikte, özellikle kekik yağının temel bileşenlerinden biri olan karvakrol başta olmak üzere çeşitli aromatik bileşikler tespit edildi. Bu bileşim, Antik Çağ tıp reçetelerinde terapötik etkisi olan ancak hoş olmayan kokulara sahip maddelerin, hastalar tarafından daha kabul edilebilir hâle getirilmesi amacıyla bitkisel aromatiklerle bilinçli biçimde harmanlandığını anlatan tariflerle dikkat çekici bir uyum gösteriyor.

Uzun süre boyunca ağırlıklı olarak kozmetik ya da parfüm kapları olarak yorumlanan Roma unguentariumları, bu çalışmayla birlikte toplumsal teamüllere göre düzenlenmiş terapötik preparatların taşındığı kaplar olarak yeniden değerlendiriliyor; böylece tıp, koku ve hasta deneyimi arasındaki sınırlar daha geçirgen bir çerçevede ele alınıyor.

Parfümeriden Farmakolojiye

Tıp ve Parfüm Tarihçisi Dr. Rana Babaç Çelebi için bu proje, başlangıcından itibaren farklı bir soruyla şekillendi—parfümün ve terapötik kokuların tarihine odaklanan daha geniş araştırmalarının doğal bir uzantısı olarak...

“Bu çalışma benim için bilimsel bir keşiften çok daha fazlası oldu,” diyor Dr. Babaç Çelebi.

“Bergama Müzesi’ne ait cam şişelerle çalışmaya başladığımızda, aslında aradığımız şey bir parfüm formülüne ulaşmaktı. Analizler ilerleyip sonuçlar ortaya çıktıkça, antik çağ tıp tarihi metinlerinden çok iyi bildiğim bir formülü, tam da o şişeden çıkan kimyasal izlerle bu kadar net bir biçimde örtüşür hâlde görmek—bir tıp tarihçisi olarak— bende anlatması zor bir heyecan yarattı.”

Babaç Çelebi, elde edilen bulguların, Antik Çağ boyunca kokunun terapötik, kültürel ve duyusal rolleri üzerine yürüttüğü çalışmalarla güçlü bir bağ kurduğunu da vurguluyor:

“Çalışmamızın, antik tıbbın uzun süre tartışmalı ya da marjinal kabul edilen uygulamalarına somut ve ölçülebilir bir perspektif sunabilmesi, bu emeğin en anlamlı karşılığı. Koku, tıp ve hasta uyumunun tarih boyunca ne kadar iç içe geçtiğini bir kez daha hatırlatıyor.”

Günümüz Koku ve Aroma Endüstrisi İçin Önemi

Arkeolojik değerinin ötesinde bu çalışma; fonksiyonel parfümeri, duyusal modülasyon ve mikrobiyom temelli tedavilere yönelik güncel ilgi alanlarıyla doğrudan ilişki kuruyor. Kokunun kabul edilebilirlik, etkililik ve deneyim üzerindeki rolüne dair güncel tartışmalara tarihsel bir derinlik kazandırıyor.

Araştırma, aromatik bileşenlerin yalnızca haz amacıyla değil, terapötik formülasyonların ayrılmaz bir parçası olarak stratejik biçimde kullanıldığını ortaya koyuyor. Bu yaklaşım, sağlık, iyilik hâli ve bedensel deneyimle kesişen modern parfümeri ve aroma tasarımı açısından giderek daha da önem kazanıyor.

Yayın Bilgileri

Atila, C., Demirbolat, İ. & Babaç Çelebi, R. (2026).

Feces, fragrance and medicine: Chemical evidence of ancient therapeutics in a Roman unguentarium.

Journal of Archaeological Science: Reports, 70, 105589.

Proje görselleri: Bergama Görselleri

Makaleye Katkı Sağlayan Tıp Tarihçisi Hakkında

Dr. Rana Babaç Çelebi, antik dönemden modern çağa uzanan süreçte parfüm tarihi, terapötik koku ve maddi kültür üzerine çalışan bir tıp tarihçisi ve klinik aromaterapisttir. Çalışmaları, tarihsel kaynakları bilimsel analizlerle bir araya getirerek, kokunun tıp, ritüel ve insan deneyimini kültürler boyunca nasıl şekillendirdiğine odaklanmaktadır.